29 août 2006

Pri historio de Esperanto en Kanado

En lernejo unu el la plej enuigaj kursoj por mi estis kurso de historio. Tra niaj kursoj de historio oni instruis aron da seninteresaj raportoj pri seninteresaj eventoj kaj personoj. Ekzemple A post murdi sian patron la reĝo B reĝiĝis en la jaro C. Dum sia regno li militis kontraŭ la lando D kaj konkeris ĝin. Li aldonis la partojn E kaj F al nia kara lando (aŭ male malvenkinte fordonis ilin al la lando D). En la jaro G lia filo Ĝ ribelis kontraŭ sia patro kaj post murdi lin reĝiĝis. En niaj kursoj de historio io mankis, io forestis. Tio estis vivoj de ordinaraj homoj. Oni ne pristudis ilin en niaj kursoj de historio. En tiuj kursoj oni nur parolis pri reĝoj, iliaj militoj, iliaj ĉefministroj, kelkaj tre gravaj militestroj kaj reĝoj de aliaj landoj (post establiĝo de la islama respubliko imamoj, kalifoj kaj islamaj klerikoj anstataŭiĝis anstataŭ la reĝoj). Cetere tiuj neanalizitaj raportoj neniam estis senpartiaj. Mi sufiĉe frue lernis konsideri ilin kiel mensogoj diritaj de la registaroj (unue tiu de Ŝaho kaj post tio la registaro de la islama respubliko). Mi komprenis ke tiuj ŝtatoj neniam ŝatas instrui al ni la verajn kialojn de eventoj aŭ ebligi nin je propra juĝado pri (kaj eble analizo de) ili. Min pli interesis arkeologio ĉar neniun agrilaĵon estis farinta reĝo aŭ imamo. Tiujn artaĵojn estis farinta ordinaraj homoj kaj la arkeologio provis malkovri kondiĉojn de vivo de tiaj homoj.
Enfakte pliposte historio iĝis interesa por mi nur dank’ al prihistoriaj romanoj kiel Désirée de Annemarie Selinko (ĝi estas romano - duone fikcia duone vera - pri iama amatino de Napoleono kiu iĝis reĝino de Svedio kaj malhelpis verŝiĝon de sango en Parizo konvinkinte Napoleonon por ke li kapitulacu kontraŭ la aremoj de Rusio, Aŭstrio kaj Anglujo kiuj estis ĉe la sojlo de Parizo). Post legado de tiu romano mi lernis rigardi ĉiujn librojn jam legitajn el alia vidpunkto. Ekzemple mi komprenis kiel majstre la libro Mizeruloj de Viktoro Hugo pentras spiriton de Francio ĉe la granda revolucio.
La Lumo - 1902
Pri la esperanto-movado tian kapablon de kompreno provis doni al ni nia kara instruisto Profesoro Saheb Zamani. Li tre inteligente estis planinta nian kurson de Esperanto. Ni ne lernis Esperanton kiel nuntempaj junuloj legante librojn pri gejunuloj kiuj vojaĝas en diversaj landoj ĉirkaŭ la mondo kaj ĉie renkontas multajn gajajn samideanojn. Ni lernis ĝin komencante per la libro “kurso de Esperanto” verkita de Ferenc Szilágyi. Post ĝi nia alia kursolibro estis Ellernu de sama verkisto. En meznivela kurso de Esperanto ni tralegis la libron Aventuroj de pioniro de Edmonde Privat. Kaj en pli alta nivelo ni trastudis ĉapitro post ĉapitro historion de Esperanto kiu estis alia verko de Privat. Tiel precipe per tiuj du lastaj libroj mi lernis pri malfacilaĵoj de Esperanto. Ekzemple mi lernis kiel malhelpis Esperanton la franca delegito en la Ligo de Nacioj. Mi lernis pri la historio de Ido. Pri rezistoj kontraŭ la projekto de Esperanto en diversaj lokoj de la mondo. Tiuj kursoj donis al mi ĝeneralan konon pri historio de esperanto-movado. Lastatempe Tonyo en sia blogo skribis pri libro kiu temas historion de Esperanto en Katalunio. Ankaŭ iom pli antaŭe mi trovis tiun informon pri historio de Esperanto en Irlando. Mi opinias ke tiaj studoj pri historio de Esperanto en diversaj landoj necesas. Tiaj studoj helpas nin por pli detale koni agojn de tiuj kiuj helpis disvastiĝon de Esperanto en diversaj landoj, scii pri kondiĉoj de iliaj vivoj kaj iliaj agadoj.
Pri Kanado post mia alveno al tiu lando mi ĉiam ŝatis pli scii pri historio de Esperanto-movado en ĝi. Sed longtempe mi ne trovis indicojn tiurilatajn. Eble la plej unuan indicon pri la historio de Esperanto-movado en Kanado mi trovis alveninte al mia nova apartamento en Toronto. En tiu tago S-ro Price afable donis al mi ekzempleron de la libro “Esperanto en la moderna mondo” verkita de Rüdiger kaj Vilma Sindona Eichholz kaj eldonita de “esperanto press” en Ontario. En tiu libro oni povis trovi svagajn aludojn pri E-movado en Kanado sed ĝi ja ne estis pri historio. Denove tio estis S-ro Price kiu antaŭ sia vojaĝo al UK-o en Florenco en unu el ĉiusemajnaj kunvenoj de nia E-klubo en Toronto montris ekzempleron de la revuo La Lumo eldonita en 1902 (La Lumo estas revuo de Kanada Esperanto-Asocio - KEA). Tiam mi pensis kiom estus bona se ekzistus historio de Esperanto en Kanado. Historio pri vivo de tiuj kiuj laboris kaj agis por Esperanto en tiu lando. Ĉu tia libro jam ekzistas? Mi forte dubas. Ja mi serĉante sur la interreto lernis ke la unua esperantisto en Kanado plejeble estis katolika pastro kies nomo estis François Xavier Isaie Solis (1832-1903). Ankaŭ mi lernis pri socialista esperantisto en Kebekio kies nomo estis Albert Saint-Martin (1865-1947). Mi eĉ lernis ke tiu knabino kiu portas lampon sur la kovrilo de la revuo Lumo en 1902 estas lia filino Berthe (1891-1980). Aliflanke mi lernis ke iuj el kanadaj esperantistoj kiel A.-P. Beauchemin ludis konsiderindan rolon dum eventoj rilataj al la apero de la lingvo Ido. Ĉu tiuj informoj pri historio de Esperanto en Kanado sufiĉas? Mi mem ŝatas scii pli kaj lerni pli pri historio de Esperanto en Kanado. Ĉu iu(j) skribos pli kompletan libron pri ĝi? Ĉu eblas intervjui gefilojn de forpasintoj? Trovi iliajn interesajn leterojn kaj iliajn notojn pri eventoj kiuj estas okazintaj en pasintaj tempoj? Ĉu eblas ie retrovi perditajn numerojn de revuoj? Des pli tempo pasas ju pli oni perdas alireblecon al fontoj kiuj estas necesaj por tiurilata studo. Ĉu iuj en KEA interesiĝas lanĉi projekton en tiu ĉi direkto? Plejeble rezulto de tia projekto ne pretiĝos por la kongreso TAKE-7 en Kalgario. Sed kiu scias? Povas esti ke ĝi prezentiĝu en Universala Kongreso kiu okazos en unu el la venontaj jaroj en Kanado!

Aucun commentaire: